محمد الريشهري

13

ميزان الحكمة

اجتماعي ارتباط پيدا مى كند استخراج نكرده است . از اين رو ، در حد توان با مراجعه به منابع موجود ، زماني را به جبران اين كاستى اختصاص دادم . ج - استفاده از كتابهاى حديث أهل سنت در ادامهء تلاش براي به انجام رساندن كتاب حاضر ، سودمند ديدم كه به كتابهاى أهل سنت نيز مراجعه كنم وأحاديث را كه آنان نقل كرده اند وبه مسائل مطرح شده در اين كتاب مربوط مى شود بر آن بيفزايم تا بدين ترتيب كتاب حاضر براي علاقمندان چنين مباحث ومطالعاتى از جهات گوناگون مفيدتر باشد . در اثناى اين كوشش شمارى از كتابهاى أهل سنت ، از جمله كتاب " كنز العمال " تأليف حسام الدين هندى ( متوفاى 975 ه‍ . ق ) ، را خواندم . اين كتاب ، كه به لحاظ گستردگى وشمول ، همانند " بحار الأنوار " است ، شانزده مجلد ودوازه هزار ودويست وپانزده صفحه دارد . اين شانزده جلد ، چهل وشش هزار وششصد وبيست وچهار سخن منقول را در خود گنجانده وچون بخشي از آنها ويژگى " حديث " را ندارند شايد مجموع احادجيث نقل شده در " كنز العمال " به حدود چهل هزار برسد . با بررسى وپيگيرى فصلهاى كتاب نامبرده احساس كردم كه به ديگر كتابهاى أهل سنت تقريبا نيازى نيست ، بنابراين احاديثى را كه به نوع كار من در كتاب " ميزان الحكمة " مربوط شد ، تنها از آن نقل كردم . در ضمن مطالعهء " كنز العمال " ملاحظه كردم كه شمار زيادى از روايات غير مسند موجود در كتابهاى ما از كتب أهل سنت نقل شده است . همچنين به تعدادى از كتابهاى شيعه وأهل سنت كه بعدا نامشان خواهد آمد ، مراجعه كردم وبه هر بابى آيات قرآني متناسب با آن باب را افزودم . با همهء سختيها ودشواريهايى كه در راه فرآهم آوردن اين كتاب متحمل شدم هنوز در نيمهء راه هستم وهنوز به هدف نهايى خود نرسيده أم ، اما فضاى عمومى وشرايطى كه در آن به سر مى برم ومسؤوليتهاى بزرگى كه به دوشم نهاده شده است ، به من اجازه نداده كه به اميد تكميل نهايى كتاب حاضر ، چاپ ونشر آن را به تأخير اندازم . البتة اگر زنده ماندم به يارى خدا در آينده نهايت كوشش خود را به كار خواهم برد تا آنچه را آغاز كرده أم به كمال رسانم .